අපි බොහෝ දේ තදින් අල්ලාගෙන සිටිමු. අප කැමැති දේ, ආදරය කරන පුද්ගලයන්, ආසා කරන වස්තු පමණක් නොව, අපට වේදනාවක් ඇති කළ වචන, අතීත සිදුවීම්, කෝපය, අමනාපය, ඊර්ෂ්‍යාව සහ ද්වේෂය පවා අපි සිතේ තබා ගෙන සිටිමු.
“සියලු සංස්කාර ධර්මයන් ක්ෂය වීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේ ය. අප්‍රමාදයෙන් කටයුතු කරන්න.”
මහා පරිනිබ්බාන සුත්‍රය – යමක් හටගෙන නැති වී යන්නේ නම්, එය අල්ලාගෙන සිටින්නේ ඇයි?
මෝටර් රථයක් සහ මිනිසුන් තිදෙනෙක්
නවීන, අලංකාර සහ මිල අධික මෝටර් රථයක් ඉදිරිපිට මිනිස්සු තිදෙනෙක් සිටිති. පළමුවැන්නා අන්ධයෙකි. දෙවැන්නා ඉතා වයස්ගත ය. ඇස් පෙනීම ඉතා දුර්වල ය. තුන්වැන්නා තරුණයෙකි. හොඳ ඇස් පෙනීමක් හා මෝටර් රථ පිළිබඳ විශාල ඇල්මක් ද තිබේ.
තිදෙනා ම ඉදිරිපිට ඇත්තේ එකම මෝටර් රථයකි. එහෙත් ඔවුන් තිදෙනාට එය පිළිබඳ අත්දැකීම එක සමාන නොවේ. අන්ධ පුද්ගලයාට එහි අලංකාරය නොපෙනේ. දුර්වල ඇස් පෙනීමක් ඇති පුද්ගලයාට පෙනෙන්නේ අපැහැදිලි රූපයක් පමණි. නමුත් තරුණ මෝටර් රථ ලෝලියා එහි හැඩය, වර්ණය සහ විස්තර පැහැදිලි ව දකියි. ඔහුගේ සිතේ ක්ෂණයකින් සිතුවිල්ලක් හටගනී. “කොතරම් ලස්සන මෝටර් රථයක් ද මෙය මගේ ම කර ගත හැකි නම් කොතරම් වාසනාවක් ද?”
ඇසත්, රූපයත් නිසා ඇසින් දැන ගැනීම හට ගනී. ඒ තුනේ එකතුවෙන් ස්පර්ශය හට ගනී. ස්පර්ශය නිසා වේදනාව හට ගනී. දැනුණු දේ හඳුනා ගනී. හඳුනා ගත් දේ ගැන සිතයි. ඉන්පසු සිත තව තවත් ඒ ගැන සිතුවිලි ගොඩනඟයි.
“ඇසත්, රූපයත් නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණය හට ගනී. මේ තුනේ එකතුව ස්පර්ශයයි. ස්පර්ශය නිසා වේදනාව හට ගනී. දැනෙන දේ හඳුනා ගනී. හඳුනා ගත් දේ ගැන සිතයි. සිතූ දේ ගැන සිත තව තවත් ප්‍රපංච කරයි.”
මධුපිණ්ඩික සූත්‍රය
මෝටර් රථය දැකීම එක දෙයකි. “මට මෙය අවශ්‍යයි” “මට මෙය ම තිබිය යුතුªයි” “ඇයි මට මෙවැනි එකක් නැත්තේ?” යනුවෙන් සිතීම තවත් දෙයකි. දැන් සිත සරලව දකින තත්ත්වයෙන් ඔබ්බට ගොස් ඇත. සිත එයට ඇලී තිබේ.
ඊළඟ මොහොතේ මෝටර් රථය නැත.
මඳ වේලාවකට පසු ඔහුගේ බැල්ම වෙනත් දිශාවකට යොමු වේ. දැන් ඔහු ඉදිරිපිට ඇත්තේ ගසකි. කොළ පැහැති කොළ, වියළුණු කොළ, කඳ, අතු, ආලෝකය හා සෙවණැල්ල. දැන් ඔහුගේ සිත මෝටර් රථය ගැන සිතන්නේ නැත. මෝටර් රථය පිළිබඳ අත්දැකීම අවසන් වී ඇත. නව අත්දැකීමක් හටගෙන ඇත.
දැන් මෝටර් රථය කොහේද? එය ඒ මොහොතේ සිතේ අත්දැකීමෙන් ඉවත් වී ඇත. මෝටර් රථය පිළිබඳ සිතුවිලි ද නැති වී ඇත. එහෙත් ඒ කෙටි මොහොත තුළ ආසාවක්. ඊර්ෂ්‍යාවක්, උද්යෝගයක් හෝ අසතුටක් හෝ හටගන්නට පුළුවන. එවැනි ප්‍රතිචාර නැවත නැවතත් පෝෂණය කළොත් ඒවා තෘෂ්ණාව, ඇලීම සහ කර්ම රැස්වීම සඳහා හේතු බවට පත්වේ.
“දැකීමෙහි දක්නට ලැබෙන්නේ දැකීම පමණක් වේවා. ඇසීමෙහි ඇසීම පමණක් වේවා. දැනීමෙහි දැනීම පමණක් වේවා. සිතීමෙහි සිතීම පමණක් වේවා.”
බාහිය සූත්‍රය
මෙය ඉතා ගැඹුරු උපදේශයකි. අලංකාර දෙයක් දුටු විට, පළමුව “දැකීමක් සිදු වෙයි.” යනුවෙන් දැන ගන්න. ඒ සමඟම “මට මෙය ඕනෑ”, “මෙය මගේ විය යුතුයි” වැනි තවත් සිතුවිලි එකතු නොකරන්න. දැකීම ම ප්‍රශ්නය නොවේ. ප්‍රශ්නය පටන් ගන්නේ දකින දේ සිත අල්ලාගෙන, ඒ වටා තවත් ලෝකයක් ගොඩනඟන විටය.
සියල්ල වෙනස් වෙමින් පවතී
බුදුන් වහන්සේගේ අනිච්ච පිළිබඳ ඉගැන්වීම අපට පෙන්වන්නේ සිතේ අත්දැකීම් ස්ථිර නොවන බවයි. ඇස, රූපය සහ අනෙකුත් හේතු මත චක්ඛු විඤ්ඤාණය හට ගනී. එම හේතු ද අනිත්‍යය. ඒවා වෙනස් වෙමින් පවතියි. එබැවින් අපට ස්ථීර ව අල්ලාගෙන සිටිය හැකි අත්දැකීමක් නැත. අලංකාර මෝටර් රථය දිනක නැති වේ. ගස වෙනස් වේ. අපගේ ශරීරය, හැඟීම් සහ සිතුවිලි වෙනස් වේ. “මට මෙය අවශ්‍යයි” යන සිතුවිල්ල පවා හටගෙන නැති වී යයි. බුදුන් වහන්සේගේ ඉගැන්වීම ලෝකයට වෛර කිරීමක් හෝ ජීවිතය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් හෝ නොවේ. එය අපට උගන්වන්නේ, අත්දැකීම විඳින්න. නමුත් එයට බැඳී නොසිටින්න.
එසේ නම් ‘අත්හරින්න’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද?
එහි අදහස වන්නේ අනවශ්‍ය මානසික දිගුව අත්හැරීමයි. යමක් දකින්න. නමුත් එයට නොඇලෙන්න. යමක් අසන්න. නමුත් එය සිතට නැවත නැවත නොගෙන එන්න. යමක් දැනෙන්න. නමුත් එයට වහල් නොවන්න. සිතුවිල්ලක් හටගන්න. නමුත් එය ඔබේ ජීවිතය පාලනය කිරීමට ඉඩ නොදෙන්න.
කෙනෙක් අපට වේදනාකාරී වචනයක් පැවසූ විට, එය ඇසීම සිදුවිය හැකි ය. නමුත් එම සිදුවීම නැවත නැවතත් සිතමින් කෝපය හා ද්වේෂය පෝෂණය කිරීම අවශ්‍ය නොවේ. යමක් අපට ආකර්ෂණීය වූ විට, ආසාව හටගන්නා බව දැන ගත හැකි ය. නමුත් ඒ ආසාව පසුපස අනිවාර්යයෙන් ම ගමන් කළ යුතු නැත. සිතුවිල්ලක් හටගත් විට, “මේ සිතුවිල්ලක් පමණයි” යනුවෙන් දැන ගත හැකි ය.
ඒ නිසා බුදුන් වහන්සේ දේශනා කළේ – “අත්හරින්න”
දකින්න – දැනගන්න – අත්හරින්න
අසන්න – දැනගන්න – අත්හරින්න
දැනෙන්න -දැනගන්න – අත්හරින්න
සිතන්න – දැනගන්න – අත්හරින්න
අත්දැකීමක් හටගන්නට ඉඩ දෙන්න. එය පැහැදිලි ව දැන ගන්න. ඉන්පසු එය නැති වී යෑමට ඉඩ දෙන්න. ඊළඟ මොහොතට එය අනවශ්‍ය ලෙස රැගෙන නොයන්න. මෝටර් රථය නැති වී යයි. ගස වෙනස් වෙයි. හැඟීම් වෙනස් වෙයි. සිතුවිලි වෙනස් වෙයි. ශරීරය වෙනස් වෙයි. සංස්කාර සියල්ල අනිත්‍යය.
අභිධර්මාචාර්ය ආචාර්ය අමර සතරසිංහ