උඩුදුම්බර කාශ්‍යප හිමි
1. සිතක් උපදින්නේ කෙසේද? (සැරයටියේ උපමාව)
ලෝකයා බාහිර ලෝකය දෙස බලන සම්මුති දෘෂ්ටියේ පවතින ලොකුම මුළාව නම්, සිත යනු තමාගේ ශරීරය ඇතුළත ස්ථිරව පිහිටා තිබෙන, තමාට අවශ්‍ය පරිදි පාලනය කළ හැකි, ස්වාධීන වස්තුවක් හෝ ආත්මයක් ලෙස සලකා කටයුතු කිරීමයි. “මගේ සිත, මම සිතමි, මට සිතුණා” යන ව්‍යවහාරයන් තුළින් නිරන්තරයෙන්ම තහවුරු කරන්නේ මෙම ආත්මීය ග්‍රහණයයි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අතිගම්භීර හේතු-ඵල විද්‍යාව වන අභිධර්ම මහා පට්ඨාන න්‍යායට අනුව, සිත යනු කිසිසේත්ම ස්වාධීනව හෝ හුදෙකලාව උපදින්නට පුළුවන් ශක්තියක් නොවේ. සිතක් හටගැනීම යනු විවිධ ප්‍රත්‍ය ධර්මතාවයන් රාශියක් එකිනෙකට එකතු වෙමින් සිදුවන සංකීර්ණ ක්‍රියාවලියකි. එම ක්‍රියාවලියෙහි සිතක් උපදින්නට බලපාන ප්‍රධානතම, අත්‍යවශ්‍යම සහ මූලිකම සාධකය වන්නේ බාහිරින් හෝ අභ්‍යන්තරයෙන් ලැබෙන “අරමුණයි”.
මේ සඳහා ධර්ම සාහිත්‍යයේ මෙන්ම ප්‍රායෝගික ධර්ම විග්‍රහයන්හි ඉතා කදිම උපමාවක් දක්වනු ලබයි. එනම් වයස්ගත වූ, දෑස් අඳ, වාරු නැති අසරණ මහල්ලෙකුගේ උපමාවයි. මෙම මහල්ලාට තනිවම කෙලින් සිට ගැනීමට හෝ ඉදිරියට එක පියවරක් තැබීමට කිසිසේත්ම ශක්තියක් නැත. ඔහුට නැගිට සිටීමට නම් අනිවාර්යයෙන්ම ශක්තිමත් සැරයටියක ආධාරය තිබිය යුතුමය. සැරයටියක් අතට ලැබුණහොත් පමණක් ඔහු එයට වාරු වී කෙලින් සිට ගනී, ඉදිරියට ඇවිද යයි. යම් හෙයකින් ඒ සැරයටිය අතින් ගිලිහුණහොත් මහල්ලා ක්ෂණයකින් බිම ඇද වැටෙයි.
පට්ඨාන න්‍යායට අනුව අපගේ සිතද අන්න ඒ මහල්ලා බඳුය. සිත නමැති ධර්මතාවයට තනිවම උපදින්නට බැත. ඊට උපදින්නට සහ පවතින්නට නම් ‘අරමුණ’ නමැති සැරයටිය අත්‍යවශ්‍යම වේ. සැරයටියක් නැතිව මහල්ලාට සිටගත නොහැකි සේම, කිසිදු අරමුණක් (ආරම්මණයක්) නොමැතිව විශ්වයේ කිසිදු සිතකට ක්ෂණයකදු හෝ උපතක් ලැබිය නොහැක. සිත නිරන්තරයෙන්ම උපදින්නේ කුමන හෝ අරමුණක එල්ලෙමින්, ඒ අරමුණට වාරු වෙමිනි.
2. ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය යනු කුමක්ද? (සරල අභිධර්ම පදනම)
පට්ඨාන මහා ප්‍රකරණයේ සමස්ත විශ්වයේම ක්‍රියාකාරිත්වය බද්ධ කරන ප්‍රධාන ප්‍රත්‍ය ශක්තීන් 24ක් උගන්වනු ලබයි. එයින් දෙවැනි ප්‍රත්‍යය වන්නේ ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයයි. සිත තමා වෙත ඇද බැඳ තබා ගන්නා, සිත විසින් ගෝචර කරගනු ලබන, සිතට උපතක් ලබාදීම සඳහා පදනම වන ස්වභාවය අරමුණයි. මහා පට්ඨාන පාලියෙහි මෙම න්‍යාය සිද්ධාන්තයක් ලෙස මෙසේ අර්ථ දක්වා තිබේ:
“චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො. යං යං ධම්මං ආරබ්භ යෙ යෙ ධම්මා උප්පජ්ජන්ති චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, තෙ තෙ ධම්මා තෙසං තෙසං ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො”
මෙහි සිංහල තේරුම සහ සරල විග්‍රහය මෙසේය:
චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුවට (එනම් ඇස මුල් කරගෙන උපදින දැකීමේ සිතට) සහ ඒ සිත සමඟ එකට උපදින, එකට වඳීන චෛතසික ධර්මයන්ට, රූපාරම්මණය (ඇසට පෙනෙන රූපය) ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වේ. යම් යම් අරමුණක් (ධර්මයක්) මුල් කරගෙන (ආරම්භ කොට) යම් යම් චිත්ත-චෛතසික ධර්ම කෙනෙක් උපදිත්ද, ඒ ඒ අරමුණු (ධර්මයන්) ඒ ඒ චිත්ත-චෛතසිකයන්ට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වන්නේය.
මෙම ගම්භීර පාලි පාඨයෙන් පැහැදිලි කරන්නේ අපගේ සිත ක්‍රියාත්මක වන ප්‍රධාන සැලැස්මයි. අපගේ ආයතන හයට (ඇස, කන, නාසය, දිව, කය, මනස) ගෝචර වන අරමුණු හයක් පවතී. එනම්:
1. රූපාරම්මණය: ඇසට පෙනෙන වර්ණ සහ හැඩතල.
2. සද්දාරම්මණය: කනට ඇසෙන සියලුම වර්ගයේ ශබ්ද.
3. ගන්ධාරම්මණය: නාසයට දැනෙන සියලුම සුවඳ සහ ගඳ වර්ග.
4. රසාරම්මණය: දිවට දැනෙන පැණිරස, ඇඹුල්, තිත්ත ආදී රසයන්.
5. පොට්ඨබ්බාරම්මණය: කයට දැනෙන ඝනකම, සිසිලස, උණුසුම, තදබව වැනි ස්පර්ශයන්.
6. ධම්මාරම්මණය: මනසට පමණක් ගෝචර වන අතීත මතකයන්, අනාගත බලාපොරොත්තු, සංකල්ප සහ සිතිවිලි.
මෙම අරමුණු හය, ඒ ඒ ඉන්ද්‍රියයන් හා ගැටෙමින් ඒ ඒ සිත් සහ සිතිවිලි උපදවාලීම සඳහා තමන්ගේ පැත්තෙන් දක්වන බලවත් හේතු සාධකය, නැතහොත් උපකාරක ශක්තිය ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය ලෙස හඳුන්වයි.
3. දෛනික ජීවිතයේ ප්‍රායෝගික උදාහරණ
මෙම න්‍යාය තේරුම් ගැනීමට අප පොතපතේ ඇති විග්‍රහයන්ගෙන් ඔබ්බට ගොස් අපගේ දෛනික ජීවිතය දෙස බැලිය යුතුය. උදෑසන පිබිදුණු මොහොතේ සිට රාත්‍රියේ නින්දට යන තෙක් අප මුහුණ දෙන සෑම අත්දැකීමක්ම ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයේ ක්‍රියාකාරිත්වයයි.
උදාහරණ 1 (ඇස සහ රූපය):
ඔබ මඟ තොට යන විට ඉතාමත් අලංකාර, නවීන පන්නයේ මිල අධික වාහනයක් දකින්නට ලැබේ යැයි සිතමු. ඔබ එය දෙස බලා සිටින විට සිතේ මහා සතුටක් හෝ “අනේ මටත් මෙවැනි වාහනයක් තිබුණා නම්” කියා ආශාවක් (ලෝභයක්) මතු වේ. මෙතැනදී පට්ඨාන ඇසින් බැලුවහොත් සිදුවූයේ කුමක්ද? ඇසට හමු වූ ඒ වාහනයේ රූපය ‘ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය’ (හේතුව) වේ. එය දුටු සැණින් සිතේ උපන් ආශා සහගත සිත ‘ප්‍රත්‍යුත්පන්න ධර්මය’ (ඵලය) වේ. රූපය නැතිනම් ආශාව උපදින්නේ නැත.
උදාහරණ 2 (කන සහ ශබ්දය):
නිවසේදී හෝ රැකියා ස්ථානයේදී කිසිවෙකු ඔබ වෙත පැමිණ ඉතාමත් අකෘතඥ ලෙස, දරුණු වචනයෙන් බණිනවා හෝ දොස් කියනවා යැයි සිතමු. ඒ ශබ්දය කනට ඇසුණු සැණින් ඔබගේ මුහුණ රතු වී, හෘද ස්පන්දනය වැඩි වී, මහා කේන්තියක් (ද්වේෂයක්) සිත තුළ නිරායාසයෙන්ම මතු වේ. මෙතැනදී කනට ඇසුණු ඒ අමනාප ශබ්දය ‘ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය’ වන අතර, ඒ නිසා සිත තුළ මතු වූ ක්‍රෝධ සිත එහි ඵලයයි. බණින ශබ්දය නමැති සැරයටිය නැතිනම්, ඒ මොහොතේ කේන්ති සිත නමැති මහල්ලාට උපතක් නැත.
උදාහරණ 3 (මනස සහ ධම්මාරම්මණ):
නිහඬ රාත්‍රියක ඔබ තනිවම ඇඳ මත වැතිර සිටින විට, මීට වසර දහයකට පෙර මියගිය ඔබගේ අතිශය හිතවත් ඥාතියෙකු හෝ දෙමාපියන් පිළිබඳව මතකයක් එකවරම හදවතට නැඟේ. ඒ සමඟම ඔබගේ දෑසට කඳුළු උනන අතර මුළු සිතම මහා ශෝකයකින් වෙළී යයි. මෙතැනදී බාහිරව ඇසට පෙනෙන රූපයක් හෝ කනට ඇසෙන ශබ්දයක් නැත. නමුත් මනස ඇතුළතින් උපන් ‘අතීත මතකය’ නමැති ධම්මාරම්මණය මෙතැනදී ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය ලෙස ක්‍රියා කර, ශෝකී සිත උපදවා තිබේ. මේ සෑම අවස්ථාවකදීම පැහැදිලි වන්නේ අරමුණ නිසාම සිත හටගන්නා බවයි.