අභිධර්ම පිටකයෙහි සප්ත ප්රකරණ අතරින් සත් වැනි සහ අවසාන ග්රන්ථය වන්නේ ‘පට්ඨාන මහා ප්රකරණය’ යි. ප්රමාණයෙන් මෙන්ම අර්ථයෙන් ද අතිවිශාල වූ බැවින් ධර්ම සාහිත්යයෙහි මෙය ‘මහා ප්රකරණය’ ලෙස ද හඳුන්වනු ලබයි. පාලි භාෂාවෙහි ‘ප’ කාරයෙන් නා නා ප්රකාර වූ බෙදීම් ද, ‘ඨාන’ ශබ්දයෙන් ප්රත්ය හෙවත් උපකාරක ධර්මතාව ද අර්ථ ගැන්වේ.
ඒ අනුව, විශ්වයෙහි පවතින සමස්ත නාම, රූප ධර්මතා හුදෙකලාව හෝ ස්වාධීනව හෝ උපදින්නේ නැති ව, සූවිසි (24) ප්රත්ය න්යායන් ඔස්සේ එකිනෙකට අන්යෝන්ය වශයෙන් සම්බන්ධ වෙමින් ක්රියාත්මක වන ආකාරය විග්රහ කරන පරිපූර්ණ හේතු-ඵල විද්යාව පට්ඨාන ප්රකරණයයි.
පට්ඨාන ප්රකරණය හැදෑරිය යුත්තේ ඇයි?
සාමාන්ය සම්මුති දෘෂ්ටියෙන් ලෝකය දෙස බලන විට අපට පුද්ගලයන්, සත්ත්වයන්, ස්ථිර වස්තුª සහ ස්වාධීන ක්රියා පෙනෙන්නට තිබේ. එහෙත්, පට්ඨාන මහා ප්රකරණය හැදෑරීම තුළින් මෙම මතුපිටින් පෙනෙන මුළාව විනිවිද දැකීමට මඟ පෑදේ. ලෝකයෙහි පවතින සියල්ල ම නිරන්තරයෙන් ම හේතුª ඇති කල්හි උපදින, හේතුª බිඳී යන කල්හි ක්ෂණික ව නිරුද්ධ වී යන ප්රත්ය පරම්පරාවක් පමණක් බව පට්ඨාන න්යාය ඔස්සේ ඔප්පු වේ. මේ තුළින් ශ්රාවකයා මනසින් දැඩිව වැළඳගෙන සිටින ‘මම කරමි, මට සිදුවෙයි, මගේ සිත, මගේ කය’ යන ආත්මීය ග්රහණයන් සහමුලින් ම ලිහිල් වී, සක්කාය දිට්ඨිය (ආත්ම දෘෂ්ටිය) මුලිනුපුටා දැමීමට අවශ්ය මහා ප්රඥාව උදා වේ.
නිවන දැකීම
අභිධර්මයේ හෝ පට්ඨානයේ හෝ එන න්යායාත්මක දැනුම පමණක් ම නිවන් මාර්ගය නොවන බව නැවත නැවතත් අවධාරණය කළ යුතු ව ඇත. එහෙත්, නිවන් දැකීම සඳහා අත්යවශ්ය වන්නා වූ ‘අනාත්ම දර්ශනය’ සහ ‘සම්මා දිට්ඨිය’ ප්රත්යක්ෂ කර ගැනීමට පට්ඨාන හේතු – ඵල දර්ශනය විශාල උපකාරකයක් (ප්රත්යයක්) වේ. තමා තුළ මොහොතක් පාසා උපදින නාම, රූප ක්රියාවලිය පට්ඨාන ඇසින් විමසා බලන විට, මෙතැන පාලනය කරන ස්වාධීන පුද්ගලයකු සහමුලින් ම ශුන්ය බව වැටහේ. මෙම අවබෝධය තුළින් විදර්ශනා ඥානයන් අනුපිළිවෙළින් මෝරා ගොස්, සසර දුක කෙළවර කරන පරම ශාන්ත නිර්වාණ සුවය සාක්ෂාත් කර ගැනීමට මඟ පෑදේ.
හැදෑරීමට පෙර
පට්ඨාන ප්රත්ය විග්රහයට ඍජුව ම පිවිසීමට ප්රථම, ශ්රාවකයා විසින් මූලික අභිධර්ම පදනම පිළිබඳ නිරවුල් දැනුමක් ලබා ගත යුතු ය. ඒ යටතේ ප්රධාන වශයෙන්: පරමාර්ථ හතර පිළිබඳ මූලික අවබෝධය: චිත්ත, චෛතසික, රූප සහ නිර්වාණය යන පරමාර්ථයන්හි ස්වභාවය හඳුනා ගැනීම. සිත් 89 හෝ 121 වර්ගීකරණය: භූමි, ජාති, වේදනා සහ සහේතුක-අහේතුක වශයෙන් සිත් බෙදී යන ආකාරය. චෛතසික දෙපනස (52) සිත සමඟ එකට උපදින සිතිවිලිවල ස්වභාවය.
සංග්රහ නය සහ සම්ප්රයෝග නය: චිත්ත-
චෛතසිකයන්ගේ අන්යෝන්ය ගණිතමය ගැලපුම් රටාව.
චිත්ත වීථි: සිතක් අනුපිළිවෙළින් ක්රියාත්මක වන ආකාරය පිළිබඳ මූලික පදනම දැන සිටීම අත්යවශ්ය වේ.
ජීවන අත්දැකීම
පට්ඨාන ධර්ම පාඨ හුදෙක් ශබ්දනඟා කටපාඩම් කිරීමෙන් හෝ සජ්ඣායනා කිරීමෙන් හෝ පමණක් එහි නියම ඵලය නෙළා ගත නොහැකි ය. සජ්ඣායනාව වඩාත් සාර්ථක කර ගත හැක්කේ, තමා මුඛයෙන් උච්චාරණය කරන සෑම ප්රත්ය ලේබලයක ම පවතින පරමාර්ථ අර්ථය මනසින් ස්පර්ශ කරමිනි. ප්රත්යයක නාමය දැන ගැනීමෙන් එහි පරමාර්ථ අර්ථය වෙතට ද, අර්ථයෙන් ප්රත්ය සම්බන්ධතාව වෙතට ද, එතැනින් තමා තුළ සිදුවන සජීවී නාම, රූප ක්රියාවලිය දෙසට ද මනස මෙහෙයවමින් කෙරෙන සජ්ඣායනාව ජීවමාන විදර්ශනා අත්දැකීමක් බවට පත් වේ.
ප්රායෝගික ජීවිතයට භාවිත කරමු දෛනික ජීවිතයේ දී ඇසට රූපයක් පෙනෙන, කනට ශබ්දයක් ඇසෙන හෝ සිත තුළ කේන්තියක්, ආසාවක් මතු වන හෝ තීරණාත්මක මොහොතක් ගන්න. ඒ සෑම මොහොතක දී ම ‘මම බලමි, මට කේන්ති ගියා’ කියා පුද්ගලික ව නොගෙන, ‘මේ මොහොතේ උපන් සිත කුමන හේතු සහ ප්රත්යයන් නිසා මතු වූවක් ද? ඒ තුළ ක්රියාත්මක වන චෛතසික මොනවාද? මෙතැන ස්වාධීන පුද්ගලයෙක් සිටීද?’ කියා තමා තුළින් ම විමසීමට පුරුදු වීම පට්ඨානය ප්රායෝගික ජීවිතයට ගලපා ගැනීමයි. එවිට අභිධර්මය යනු වියළි විෂයයක් නොව, ජීවිතය නිවැරැදි කරන, සැබෑ යථාර්ථයක් බවට පත් වේ.
මූලික මාතෘකා
පට්ඨාන ව්යුහය වෙත ක්රමවත් ව පිවිසීමේ දී මූලිකව හැදෑරිය යුතු ප්රධාන මාතෘකා කිහිපයක් පවතී.
සූවිසි ප්රත්යයන් විසිහතරෙහි මූලික ස්වභාවය සහ උපමා.
ප්රත්යයන්ගේ ත්රි රාශි ව්යුහය (ප්රත්ය, ප්රත්යෝත්පන්න සහ ප්රත්යනීක).
ප්රත්යයන් එකිනෙකට මිශ්ර වෙමින් එකම මිටියක් සේ ක්රියා කරන ප්රත්ය ඝටනාව.
ධම්මසංගණී පාලියේ එන තික මාතිකා 22 සහ දුක මාතිකා 100 පට්ඨාන න්යායට ගැලපෙන ආකාරය.
මහා වාර සත සහ ප්රත්යයන්ගෙන් කරුණු විසඳෙන විසර්ජනා වාර (වීථි).
ප්රත්ය 24 කෙටියෙන්
මුළු මහත් විශ්වයේ ම නාම, රූප ධර්ම එකිනෙකට බද්ධ කරන ප්රධාන ප්රත්ය ශක්ති 24කි. ඒවා කෙටියෙන් මෙසේ සාරාංශගත කළ හැකි ය.
හේතු: ගසක මුල් මෙන් සිත ස්ථාවර කරන බලය.
ආරම්මණ: සැරයටියක් මෙන් සිත උපදින්නට ආධාර වන අරමුණ.
අධිපති: සක්විති රජකු මෙන් සිත මෙහෙයවන ප්රධාන ශක්තිය.
අනන්තර: පෙර සිත නිරුද්ධ වූ සැණින් පසු සිතට ඉඩ දීම.
සමනන්තර: කිසිදු හිඬැසක් නැති ව අනුපිළිවෙළින් සිත උපදවාලීම.
සහජාත: පහන් සිළ සහ ආලෝකය මෙන් එකවර එකට ඉපදීම.
අඤ්ඤමඤ්ඤ: දක් ලී තුනක් මෙන් එකිනෙකාට මුක්කු ගසා සිටීම.
නිස්සය: වෘක්ෂ දරා සිටින මහා පොළොව මෙන් සිතට පදනම වීම.
උපනිස්සය: මහා වැස්සක් මෙන් ලැබෙන බලවත් පසුබිම් උපකාරය.
පුරේජාත: කලින් ඉපදී ජීවමාන ව සිටිමින් පසුව එන සිතට උපකාර වීම.
පච්ඡාජාත: පසුව උපදින සිත විසින් කලින් උපන් කය පෝෂණය කිරීම.
ආසේවන: පුන පුනා කියවීමෙන් ධාරණාව ලැබෙන්නා සේ ජවන වේගය දීම.
කම්ම: බීජයක පවතින ශක්තිය මෙන් මතු විපාක සාදන චේතනාව.
විපාක: සෙවණ ඇති රුකක් යට ලබන නිසල සැහැල්ලු බව මෙන් කර්ම විපාකය.
ආහාර: දරුවකු දරා සිටින තොටිල්ල මෙන් නාම, රූප පෝෂණය කිරීම.
ඉන්ද්රිය: තමන්ගේ දේශය පාලනය කරන රජකු මෙන් පවත්වන පාලන බලය.
ඣාන: කන්දක් මුදුනේ සිට තදින් එකඟ ව බලා සිටීම.
මග්ග: ගමනාන්තය කරා ඍජුව ම රැගෙන යන මහා වාහනයක් බඳු වීම.
සම්පයුත්ත: කිරි සහ ජලය මෙන් වෙන් කළ නොහැකි ලෙස දියවී පැවතීම.
විප්පයුත්ත: එකට තිබුණ ද නෙළුම් කොළය මත ජල බිඳුව මෙන් නොමිශ්රව පැවතීම.
අත්ථි: හේතුව වර්තමාන ක්ෂණයේ ජීවමාන ව පවතින නිසා ම උපකාර වීම.
නත්ථි: පෙර සිත සහමුලින් ම නැති වී යාම තුළින් පසු සිතට ඉඩ සැලසීම.
විගත: පෙර ධර්මතාව සහමුලින් ම පහව ගිය බැවින් මඟ පෑදීම.
අවිගත: හේතුව තවමත් අතුරුදන් නොවී පවතින නිසාම ඵලය දරා සිටීම.
ත්රි රාශිය
පට්ඨාන මහා ප්රකරණයට අනුව මුළු මහත් විශ්වයේ ම ක්රියාකාරිත්වය පිරික්සීමේ දී, සියලු පරමාර්ථ ධර්ම ප්රධාන කොටස් තුනකට වෙන් කර දක්වනු ලබයි. මෙම ව්යුහය ‘ත්රි රාශිය’ නම් වේ:
ප්රත්ය ධර්ම (හේතු පාර්ශ්වය): යම් ඵලයක් හටගැනීම සඳහා උපකාරී වන්නා වූ මූලික පරමාර්ථ හේතු.
ප්රත්යුත්පන්න ධර්ම (ඵල පාර්ශ්වය): එම හේතූන්ගේ බලපෑම නිසා නිරායාසයෙන් ම හටගන්නා වූ ඵල ධර්ම.
ප්රත්යනීක ධර්ම (ප්රතිවිරුද්ධ පාර්ශ්වය): අදාළ ප්රත්ය ඝටනාවට ඍජුව ම අයිති නොවන, එයින් සහමුලින් ම බාහිර ව පවතින ධර්මතා.
පුරාණ ධර්ම සම්ප්රදායෙහි එන මෙම පිරිසිදු ත්රි රාශි ක්රමවේදය තුළින් මුළු පට්ඨානය ම කිසිදු පටලැවිල්ලකින් තොර ව නිරවුල් ව තේරුම් ගත හැකි ය.
පට්ඨාන ප්රකරණය හැදෑරීමට…
යමකු පට්ඨාන ධර්මය හැදෑරීමට අපේක්ෂා කරන්නේ නම්, ඔහු මුලින් ම තමා තුළ පවතින ‘කටපාඩම් කිරීම ධර්ම අවබෝධය යන මානසිකත්වයෙන්’ බැහැර විය යුතු ය. පට්ඨානය යනු හුදෙක් කටපාඩම් කළ යුතු නාමාවලියක් නොව, තමා තුළින් ම දැකිය යුතු යථාර්ථයක් බව මනසට ගත යුතු ය. ඒ සඳහා මූලික පියවර ලෙස, චිත්ත, චෛතසික සහ සූවිසි ප්රත්යයන්හි පදනම නිරවුල් ව වටහාගත යුතු ය. ඉන්පසු, වගු සහ සාරාංශ ඇසුරින් ධර්ම කරුණුවල අන්යෝන්ය සම්බන්ධතාව (විසර්ජනා පාලි ව්යුහයන්) දෛනික ජීවිතයේ අත්දැකීම්වලට ගලපමින් ප්රඥාවෙන් විමසීම ආරම්භ කළ යුතු ය.